پذیرش آگهی و تبادل خدمات با کانال های و سایت های دیگر 09191910422      پایگاه خبری گیتی آنلاین نمایندگی استانی می‌پذیرد  09191910422       پایگاه خبری گیتی آنلاین خبرنگار می‌پذیرد  09191910422       
کد خبر: ۳۰۵۹۸
تاریخ انتشار: ۳۰ آذر ۱۳۹۸ - ۲۰:۵۷
*فاطمه صنیعی *حسین نظامی *ساقی غیاثوند *حمیده ابطحی *محمد صادق کاظمی
از آغاز قرن ۱۹،نقش ارتباطات به طور کلی و تکنولوری های وسایل ارتباط جمعی به طور خاص در فرایند تغییر اجتماعی،رشد اقتصادی و تغییرات سیاسی در کشور های کمتر صنعتی به عنوان مفهوم توسعه مورد بررسی قرار گرفت.

ارتباطات توسعه روایتی از پژوهش و فعالیت ارتباطی است که در نیمه دوم قرن بیستم متناسب با نیازهای توسعه در جهان سوم طراحی شده است.واژه توسعه ابتدا به وسیله محققین و سیاستگذاران آمریکایی عمومیت یافت و سپس به سرعت در اروپا و کشور های کمتر صنعتی گسترش یافت و موضوع اصلی سازمان های بین المللی قرار گرفت.قدرت های سیاسی و اقتصادی آن دوره یعنی آمریکا و شوروی در این عرصه برای نشان دادن برتری الگو مورد نظر خویش برای رشد توسعه اهداف و برنامه هایی را برای بهبود وضعیت نابسامان اقتصادی آن دوره طرح ریزی کردن و در قالب های رهیافت های تاثیر ارتباطات ،نوسازی، اشاعه نوآوری و بازاریابی اجتماعی در کشور های جهان سوم عملیاتی کنند.هرچند که بعدها در پی عدم موفقیت کامل این رهیافت ها و الگو ها در کشورهای توسعه نیافته به نقد این الگو پرداختند و سعی کردند برای دستیابی به توسعه الگوی بومی طراحی کنند.

"توسعه" به مثابه مفهومی مدرن ،قدمت چندانی ندارد و ریشه آن به سال های پس از جنگ جهانی دوم می رسد؛زمانی که اروپای ورشکسته به عرصه رقابت با دو ابر قدرت بزرگ یعنی ایالات متحده آمریکا و شوروی سابق تبدیل شد .پس از آن توسعه و برنامه های توسعه به عنوان الگویی برای بهبود وضعیت اقتصادی _ اجتماعی و سیاسی ،فرهنگی_ مطرح شد.در نگاه اجمالی به توسعه _ نخستین رویکرد نوسازی است: که مبتنی بر نظریه اقتصادی نو کلاسیک است و از توسعه اقتصادی و سرمایه داری حمایت و تشویق میکند.دومین رویکرد انتقالی است :نشئت گرفته از تفکر مارکسیستی که توسعه طلبی و امپریالیسم فرهنگی و اقتصادی را به چالش کشیده .سومین رویکرد رهایی بخش: که از الهیات سر چشمه گرفته و رهایی افراد و اجتماع را از ستم دیدگی بر هر چیز دیگری مقدم میداند.در مفهوم کلی توسعه فرایندی است که طی آن شرایط جامعه بهبود پیدا میکند.

"جهان سوم "معانی از لحاظ تاریخی تحول بسیاری داشته است و از این مفهوم بیشتر برای ارجاع به گروه های ستم دیده و انقلابی در یک کشور و همچنین برای ارجاع به گروه کشور های غیر متعهد در زمان جنگ سرد به کار برده می شود.که از لحاظ فناوری در مقایسه با کشور های جهان اول فقیر و کمتر توسعه یافته اند. و این اصطلاح بیشتر معانی ضمنی فقر،بیکاری ،گرسنگی،فزونی جمعیت و توسعه نیافتگی اقتصادی است .که این معانی در تضاد و تقابل با مشخصه های جهان اول است.

آلفرد سووی جمعیت شناس فرانسوی،نخستین بار اصطلاح جهان سوم را در سطح جهانی به کار گرفته ؛وی با مشاهده وضعیت جهان بعد از جنگ جهانی دوم به این نتیجه رسید که اکثر مردم،مانند طبقه سوم قرن هجدهم فرانسه از همه چیز محروم شده اند . این مفهوم خیلی سریع به یک مقوله سیاسی تغییر یافت و در جنگ سرد بر کشور های عدم تعهد دلالت پیدا کرد.امروزه جهان سوم به معنای عدم توسعه یافتگی و فقر است.برای واژه این اصطلاح های جایگزینی که بار منفی کمتری داشته باشد عبارتند از واژه کشور های در حال توسعه ، بدین معناست که برخی کشور ها مرحله توسعه یافتگی را طی کردند و به مقصد رسیدند در حالی که برخی هنوز در مبارزه با توسعه نیافتگی هستند.کشور های کمتر توسعه یافته:که مزیت این اصطلاح فاصله بین جهان اول ،دوم و سوم را تلقین نمی کند.اصطلاح دو سوم جهان: از آنجا که جهان سوم شامل دو سوم جهان است برخی نیز این اصطلاح را به کار برده اند.گسترش رسانه های ارتباط جمعی از اوایل قرن بیستم میلادی باعث شد این مفاهیم به شدت افزایش یابند.

"ارتباطات" به معنای فرایندی از معنا های مشترک در زمینه های اقتصادی،سیاسی و فرهنگی است .الگوی اولیه ارتباطات فرایند خطی است فردی پیامی را از طریق یک مجرا برای فرد دیگری می فرستد و پاسخ آنرا دریافت می کند.الگو های اولیه و نظریه های ارتباطات از دهه های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ مطرح شده اند.که نتیجه همگرایی و تلاقی سه اختراع: کامپیوتر)که دارای ظرفیت بالایی از اطلاعات است(،ماهواره) امکان انتقال اطلاعات از فاصله زیاد با سرعت بالا را فراهم میکنو (،و دیجیتالی شدن) که هر نوع داده های ارتباطی را به رمزهای دوتایی تبدیل ،منتقل و رمزگشایی می کند( است.

" توانمند سازی" فرایندی است که مطابق آن افراد سازمان هاو اجتماعات به کنترل شرایط اقتصادی ،اجتماعی و مشارکت دموکراتیک در اجتماعاتشان با کنترل اخبار نائل می شوند که طی آن افراد ،سازمان ها و جوامع موفق به کنترل و تسلط بر شرایط اجتماعی ،اقتصادی می شوند .که این تعاریف از توانمند سازی به ساخت و اعمال قدرت برای تغییر اجتماعی مرتبط است. با توجه با اینکه بعضی از ملتها سریعتر از دیگر ملتها توانایی کسب علم و دانش فنی را دریافت کرده اند .در نخستین سالهای پس از جنگ جهانی دوم توجه سازمان ملل و موسسه های چند جانبه آن که صرف فعالیت های امدادگرانه در اروپای جنگ زده و توانبخشی آن بود برنامه بازسازی اروپا که طرح مارشال است به اجرا در آمد که توسعه را در شکل نوین رغم زد ،در دهه ۶۰ برای انتقال فناوری از شمال به جنوب اشاره شده است که از این رو توسعه دیگر صرفا به معنای انتقال فناوری نبود ،بلکه تبادل افکار ،اندیشه و مهارت ها نیز برای پذیرش موفقیت آمیز نوآوری ها ضروری تلقی گردید.

با توجه به نا بسامانی کشور های جهان سوم اصل چهار نسخه جهان سومی طرح مارشال پیشنهاد شد که متشکل از چهار مرحله بود :اول،آمریکا به حمایت از سازمان ملل مبادرت کند و به سهم خود بر توانایی آن سازمان برای اجرای تصمیم هایش بیفزاید.دوم،به کار خودش در زمینه احیای مجدد اقتصاد جهان ادامه دهد.سوم،به تقویت اقوام و ملل آزادی خواه در اطراف و اکناف جهان و پیکار علیه شرارت های ناشی از اعمال تجاوز کارانه مبادرت کند.چهارم،به اجرای یک برنامه جدید نوسازی و سرمایه گذاری های کلان دست بزند.از این رو جریان یک سویه ارسال پیام های تاثیر گذار از سوی کارگزاران تغییر کرد و از راس هرم به روستاییان که در انتهای هرم بودند آغاز شد و این رو ارتباطات از بالا به پایین شکل گرفت.

تا قبل از دهه۷۰ پژوهشگران جهان سوم علیه سبک و روش پژوهش های مربوط به ارتباطات توسعه که تحت نفوذ ایالات متحده شکل گرفته بود ،اعتراض می کردند وهدف از توسعه را رهایی از ستم دیدگی و توانمند سازی فردی و اجتماعی در نظر گرفته شود .که در این صورت ارتباطات توسعه مبادله پیام نمی شود بلکه ارتباطات رهایی بخش است که مردم را آزاد خواهد ساخت تا خودشان آینده را تعیین کنند.

بعد از جنگ جهانی دوم یکی از پارادایم هایی که ظهور کرد نوسازی بود ،و پیامدهای اجتماعی ،فرهنگی و اقتصادی بزرگی به دنبال داشت .این پارادایم مسلط اساسا علاقه مند به ارزیابی رشد اقتصادی از طریق میزان تولید ناخالص ملی است و از همه عوامل و نهاد های موثر در رشد بالا در حوزه هایی چون صنعتی شدن جامعه ،سرمایه محوری ،فناوری بالا ،مالکیت خصوصی عوامل تولید و اصول اقتصاد آزاد حمایت می کند.

پارادایم نوسازی نه فقط برخواسته از نظریه اقتصادی ،بلکه از نظریه تکامل اجتماعی نیز است.در سطح کلان _ برخی نظریه ها افکار داروین را برای تبیین فرایند نوسازی در جوامع انسانی به کار گرفته اند.و در سطح فردی _ بر نظریه های مربوط به ویژگی های روان شناسی فردی تاکید شده که تغییر ارزش ها و طرز تلقی های میان افراد شرط لازم برای ایجاد یک جامعه مدرن معرفی شده است.

برخی محققان این نظریه معتقدند که نوسازی جهان سوم ،به تغییر ویژگی های فردی و شبیه شدن به ویژگی های ارزشی و طرز تلقی مردم در غرب اروپا و شمال آمریکا بستگی دارد.گفتمان اصلی توسعه نوسازی دارای رویکرد سکولار و عرفی است و ارزش های دینی را به عنوان موانع رشد تلقی می کند.گفتمان نوسازی دارای سوگیری قوی انسان نگارانه به محیط زیست نیز می باشد که در آن طبیعت به منظور بهره کشی حریصانه برای رشد اقتصادی ،ماده خام بی جان و قابل دست کاری فرض شده .

رهیافت های ارتباطی در نوسازی جهان سوم "رهیافت تاثیر ارتباطات ،نوسازی و رسانه های جمعی ،اشاعه نو آوری و بازاریابی اجتماعی" است."رهیافت تاثیر" ارتباطات_ اولین الگو تاثیر رسانه های جمعی را مستقیم ،قدرتمند و یکنواخت بر زندگی افراد در جوامع مدرن و صنعتی که جامعه شناسان آن را جامعه توده وار نامیده اند ،بازنمایی میکند.که نظریه گلوله ‌و نظریه سرنگ تزریقی برای نشان دادن این رهیافت به کار رفته است.الگوی اولیه تاثیر رسانه که توسط لسول ،شانون،ویور ،برلو ،شرام و دیگران ترسیم شده ارتباط را فرایندی یک طرفه از منبع قدرتمند به دریافت کننده منفعل می داند.در "رهیافت نوسازی و رسانه های جمعی" ،رسانه های جمعی را عامل و شاخص های نوسازی در کشورهای در حال توسعه می دانند.که در سطح خرد ،پژوهش ها در این رهیافت بر ویژگی های اجتماعی _ روان شناسی افراد متمرکز شدند،که برای گذار موفقیت آمیز از جامعه سنتی به مدرن تغییر این ویژگی ها ضروری بود.بر اساس این رهیافت رسانه های جمعی از این توان بالقوه برخوردارند که جریان نوسازی را در جوامع سنتی و منزوی به حرکت در آورند و ساختارهای زندگی ،ارزش ها و رفتارهایشان را با آنچه در جوامع مدرن غربی در جریان است ،عوض کنند."نظریه اشاعه نو آوری" ها پیوند های نظری مهمی با دو رویکرد تاثیر ارتباطات و نقش رسانه ها در نوسازی در جوامع سنتی دارد .این نظریه همچنان بر تاثیر ارتباطات و توانایی پیام رسانه ها و رهبران افکار برای ایجاد دانش مربوط به ایده ها و رویه های جدید در میان مخاطبان و ترغیب آنها به پذیرش نو آوری هایی که از بیرون ارائه می شود ،تاکید دارد.محققان این رویکرد معتقدند راه الزامی برای تغییر از یک فرد سنتی به یک فرد مدرن ،پذیرش ایده های جدید از منابع بیرونی است.مطالعات مربوط به اشاعه نوآوری ها بر اهمیت ارتباطات در فرایند های نوسازی در سطح محلی تاکید دارد.در پارادایم مسلط ،ارتباطات دارای نقش رابطه میان ایده های بیرونی و اجتماعات محلی بود ،این الگو بر اهمیت و نقش ارتباطات در تسهیل نشر نوآوری ها در اجتماعات محلی تاکید می ورزد.اما بعد از مدتی بازاریابی اجتماعی ،به عنوان الگویی برای تعیین علمی و راهبردی پیام ها و راهبرد های رسانه ها به منظور انتشار ایده ها و بهبود مراقبت های اجتماعی مطرح و جایگزین نظریه اشاعه نو آوری شد.

نتیجه تحقیقات نشان داده که فرایند توسعه در کشور های جهان سوم با فرضیات در پارادایم توسعه سازگاری نداشته و بیشتر توصیف کننده تغییرات اجتماعی در اروپا غربی و آمریکای شمالی بود تا در مقامل پیش بینی کننده تغییر در کشورهای در حال توسعه،به همین دلیل پژوهشگران نو مارکسیست انتقادهایی جدی از الگوی پارادایم مسلط به عمل آوردند.از نظر آنها توسعه نیافتگی فرایندی متمایز نبود و در واقع دو وجه یک فرایند را تشکیل می دادند؛آنها معتقد بودند توسعه نیافتگی در کشورهای جهان سوم ،به توسعه اقتصادی در اروپای غربی و آمریکای شمالی مربوط می شود.

نقد رهیافت های ارتباطی در توسعه جهان سوم

در دهه ۹۰ میلادی در آسیا و آمریکای لاتین این مسئله مشخص شد که محدودیت های ساختاری_ اقتصادی به میزان زیادی قدرت رسانه های جمعی را در فائق آمدن بر مشکلات توسعه کاهش داده اند.رسانه های جمعی نه فقط یک متغییر مستقل در فرایند تغییر به شمار نمی رفتند ،بلکه خود تحت تاثیر عوامل بیرونی زیادی قرار داشتند.بر این اساس رسانه های جمعی درباره محتوای پیش پا افتاده و نامناسب پدید آوردن انقلاب سرخوردگی های فزاینده در کشورهای در حال توسعه ،افزایش شکاف دانش بین بخش های ممتاز و محروم جمعیت مورد انتقاد قرار گرفتند.پژوهش در زمینه اشاعه نو آوری ها نیز به دلایلی چون تاکید بیش از حد بر قرار گرفتن افراد در معرض رسانه های جمعی با توجه اندک به محتوای پیام ،سوگیری به طرفداری از فناوری ،منابع ،اقناع، طرفداری از جریان یک سویه پیام و طرفداری از کشاورزان پیشرو مورد انتقاد قرار گرفت.

نظریه بازاریابی اجتماعی نیز از جهت آن که در جوامعی که در آنها بی عدالتی زیادی رواج دارد و قدرت بازاریابی توسط دولت ویا نخبگان ممکن است به مهندسی اجتماعی تقلیل یابد."الهیات رهایی بخش"نوشته های اندکی در مورد ارتباطات توسعه ،تاثیر معنویت و مذهب را به جز در مفهوم منفی _ به عنوان مانعی بر سر راه توسعه سیاسی مورد بررسی قرار داده اند.با این حال مشاهده و بررسی در کشور های در حال توسعه نشان می دهد که سازمان ها و محرک های مذهبی اغلب برای موفقیت طرح هابه ویژه آنهایی که هدفشان توانمند سازی افراد است ،اهمیت حیاتی دارند و موثر عمل کرده اند."ارتباطات و معنویت در توسعه"اصول الهیات رهایی بخش برای نخستین بار به گونه ای موثر توسط پائولو فریره در خدمت آموزش و ارتباطات توسعه قرار گرفته است.

از آنجا که الهیات رهایی بخش فرض می کند دستیابی به انسانیت کامل به معنی رهایی از ظلم و ستم در اشکال درونی وبیرونی آن است.فریره کار خود را با این فرض آغاز کرد ،که مقصود از توسعه ،آزادی است و آزادی مستلزم فرایند آگاهی بخشی است ،بدین معنا که افراد به شکلی فزاینده از ظلم و ستم و اقدامات لازم برای فائق آمدت بر آن آگاهی حاصل می کنند.در حالی که الهیات رهایی بخش به طور سنتی با مسیحیت ،به ویژه در آمریکای لاتین مربوط بوده است.الهیات رهایی بخش در تمامی ادیان وجود دارد و فعالان آزادی از مذاهب مختلف اغلب در راه دستیابی به اهداف مشترک با یک دیگر همکاری میکنند."ارتباطات و معنویت در توسعه"اصول الهیات رهایی بخش را برای نخستین بار به گونه ای موثر توسط پائولو فریره در خدمت آموزش و ارتباطات توسعه قرار گرفته است.فریره کار خود را با این فرض آغاز کرد ،که مقصود از توسعه ،آزادی است و آزادی مستلزم فرایند آگاهی بخشی است.بدین معنا که افراد از ظلم و ستم و اقدامات لازم برای فائق آمدن بر آن آگاهی حاصل می کنند.بر این اساس فریره استدلال می کند که منابع عمده ظلم و ستم آموزشگران و ارتباط گرانی هستند که هدفشات انتقال دانش خود به دریافت کنندگان و یا دانشجویان نادان و منفعل ) هدف( است.

"راهبردهای ارتباطات برای توانمند سازی"هدف اصلی توسعه توانمند سازی انتقال مرکز کنترل از دست افراد بیرون از اجتماع به افراد و گروه هایی است که مستقیما تحت تاثیر آن قرار دارند.توانمند سازی سازو کاری است که طی آن افراد ،گروه ها و سازمان ها و اجتماعات به کنترل شرایط اقتصادی ،اجتماعی، فرایند های سیاسی و بر اخبار و رویدادهای خوشان نائل آیند و نه تنها شامل نفوذ فزاینده و نیرو های خارجی در سطوح چند گانه ،بلکه همچنین شامل غلبه بر محدودیت ها و موانع داخلی برای تغییر است.

«پایگاه خبری گیتی‌آنلاین درباره صحت یا رد ادعاها قضاوتی ندارد و مسئولیتی نمی‌پذیرد»
نویسنده:
نظرات بینندگان
نام:
ایمیل:
* نظر: