پذیرش آگهی و تبادل خدمات با کانال های و سایت های دیگر 09191910422      
کد خبر: ۳۴۲۰۷
تاریخ انتشار: ۱۴ تير ۱۳۹۹ - ۰۰:۳۸
در یادداشت یک نویسنده و کارگردان تئاتر درباره اکوسیستم جبر - قدرت - زور مطرح شد:
مسلم خراسانی نویسنده و کارگردان نمایش هایی همچون "سیلانس" در یادداشتی که در اختیار پایگاه خبری گیتی آنلاین قرار گرفت، با خوانشی کوتاه بر نمایشنامه "دشمن مردم" اثر هنریک ایبسن، اکوسیستم جبر - قدرت - زور را شرح داد.

بیایید گیاهی را با هم درون خاک قرار دهیم.

برای آنکه نهال رشد کند، شرایطی لازم است. ریشه های گیاه باید درون خاک باشد. این خاک میتواند ثابت باشد یا مثل خاک درون گلدان امکان جابجایی داشته باشد. اما ضروری است. چرا که در غیر اینصورت نه تنها گیاه رشد نمی کند بلکه خشک می شود و می میرد. این موضوع برای گیاه یک جبر است. یعنی ریشه های گیاه می بایست در خاک قرار گرفته باشند و گیاه نمی تواند این نیاز را تغییر دهد و انتخاب دیگری ندارد. در عین حال نیاز گیاه به تغذیه از خاک و نور نیز یک نوع جبر است یعنی گیاه برای زنده و سبز ماندن و برای رشد کردن نیاز به تغذیه از نور و مواد موجود در خاک دارد. در اینجا نیز در صورت عدم امکان تغذیه، گیاه امکان خشک شدن و نابودی را تجربه می کند [ البته ما در اینجا برای گیاه، زنده ماندن، رشد و نمو را هدف فرض کرده ایم هر چند که خشک شدن و از میان رفتن نیز یک امکان است ]

گیاهان در طبیعت بدون مراقبت و کاشت ما نیز امکان تولد و نمو دارند و این کار را باد ها با گرده پراکنی آغاز و تابش آفتاب و بارش باران و مواد موجود در خاک همراهی می کنند. یک چرخه به هم تنیده و عناصر تاثیر گذار بر هم.

ما اغلب گیاه یا درختی را به منظوری میکاریم. غنودن زیر سایه، بهره بردن از برگ ها و خواص دارویی، استفاده از چوب و شاخه، تغذیه از بار و میوه ، ساختن خانه بر روی آن، لذت بردن از زیبایی و سرسبزی اش و یا تاثیری که روی تولید هوای پاکیزه دارد . اغلب مراقبت ها، رسیدگی ها، هرس ها، رساندن آب و مواد غذایی به گیاهان در همین راستاست: کسب ثمری که انتظارش را می کشیم.

برای رسیدن به این ثمره ممکن است تمام دانش، تجربه و نهایت دقت و مراقبت خود را به کار بندیم و سعی کنیم امکانات و شرایط موجود را تا حد امکان به گونه ای تحت کنترل و هماهنگی در آوریم که بهترین و بیشترین محصول ممکن برای ما حاصل شود.

باید ساقه گیاه را در برابر باد تقویت کنیم، یا باریکه آبی را به پای درخت بکشانیم. اگر خاک قوت کافی ندارد به تقویت خاک بپردازیم، آفات را از میان بر داریم و اعمال ریز و درشت دیگر. در عین تمام مراقبت ها و تلاش های ما، همواره همه چیز تحت کنترل ما نیست. هر چند به تعبیر سعدی ابر و باد و مه و خورشید و فلک اغلب در هماهنگی با هم و همراستا با اهداف ما نگریسته می شوند اما در پاره ای موارد همین پدیده ها نمودی مخرب پیدا می کنند. بارش شدید باران به سیلابی ویرانگر، گرمای بیش از حد به خشکی نهال می انجامد و گردبادی میتواند گیاه را از ریشه در آورد. هر چند که ما می توانیم تدابیری برای مواجهه و مقابله با آنها بیاندیشیم. اما باید پذیرفت جبرهای اینچنین یعنی از یکسو نیاز اجتناب ناپذیر به این عناصر و از سویی عدم توانایی ما در کنترل کامل این پدیده ها می تواند گاهی همراستا با اهداف ما و گاهی به ضرر ما تمام شود.

در مواقعی که ما از درخت مراقبت می کنیم، رشد برای درخت یک هدف فرض می شود اما اینکه آیا این رشد خواست یا اراده درخت است نمی دانیم. گویی مراقبت ما از درخت در راستای غریزه یا اراده فرضی درخت در نظر گرفته می شود چرا که معطوف به رشد و سبز شدن می شود. پس فرض می گیریم که اینها همراستا با اراده درخت است، چرا که می توانند رشد و بالندگی درخت را به همراه داشته باشند. با توجه به این موضوع که واقعیت عمومی جهان و طبیعت در تغییر، شدن و دگرگونی است و این شدن و دگرگونی برای درخت نیز حادث می شود این رویداد را از منظری مثبت نگریسته، و می پذیریم هر کاری که در این راستا انجام میدهیم با غریزه و یا احتمالا اراده هستی شناسانه درخت همراه است [ هر چند که اغلب برای درختان و موجودات غیر انسان اراده ای آنچنان که برای انسان، متصور نیستیم] اما آیا زمانی که درختی را قطع و برای بهره گیری از آن تنه اش را قطع می کنیم باز هم با اراده یا غریزه معطوف به رستن و سبز شدن و دگرگونی درخت و جهان همراه و معطوف است ؟ اینجا گویی تمام شرایط را به نفع منافع خود زیر پا میگذاریم و چون درخت توانایی ممانعت و مقاومت در عملکرد ما را ندارد از پا در می آید. هر چند باورهایی وجود دارد که درختان و حیوانات را دارای روح می دانند و معتقدند که افراد در برابر بی رحمی هایی که در برابر طبیعت مرتکب می شوند تاوان پس می دهند، و هر چند که شاید بتوان با باور به اصل بقای ماده و انرژی درخت را در مسیر شدن و دگرگونی چرخه حیات دوباره بازیافت، اما در واقعیت درخت به عنوان یک جبر با آن مواجه شود .

حیوانات و افرادی که توانایی دفاع از خود در برابر اعمال ما را ندارند به اصطلاح زبان بسته یا بی زبان، و آنهایی را که در برابر انسان تهاجمی عمل می کنند وحشی و نارام و موذی می نامیم. اما فارغ از این تعابیر به طور مرسوم علاوه بر مساله اراده یک وجه متمایز کننده مهم میان انسان و موجودات زنده چون حیوانات و گیاهان وجود دارد و آن زبان است. باور این است که زبان در میان آنها جنبه بیانی و ارتباطی دارد نه استدلالی. یعنی آنها می توانند از طریق زبان مخصوص به خود ارتباط برقرار کنند و ترس ها و واکنش های خود را نمایش دهند و بیان دارند. اما نمی توانند مثل افراد انسانی از طریق زبان و منطق استدلال کرده و متقاعد کنند. اما زبان در انسان ها به استدلال نیز مجهز است.

شاید ما هیچگاه ندانیم که یک گیاه یا حیوان جهان را چگونه نگاه یا تجربه می کند، یا از منظر ما استدلال برای حیوانات معنا نداشته باشد. با اینحال آنها در گیاهان لانه می سازند. موریانه ها و مورچه ها و شته ها و موجودات ریز و درشت دیگر از گیاهان تغذیه می کنند. و شاید عدم بهره گیری از زبان استدلالی توسط این جاندارن و عدم امکان گفتگو با آنها باعث شود که با سهولت بیشتری برای رها شدن از عملکرد و حذف آنها اقدام کنیم.

اما ما، همواره با این موجودات از طریق راندن و از میان بردن روبرو نمی شویم و بسته به مقاصدمان، نحوه برخورد و سیاست های رفتاری مان نیز متفاوت خواهد بود. پروانه ها و زنبورهایی را که در گرده افشانی و باروری گل ها همراهی مان می کنند تا حد امکان گرامی می داریم. اما پرندگان و حیوانات و حشرات به اصطلاح موذی چون موریانه ها و شته ها را از پای در می آوریم.

گاهی با سموم دفع آفات، گاهی با کمین نشستن و یا کیش کردن و پرتاب سنگ، گاهی با ایستاندن مترسک، گاهی با نشاندن تله، دام یا شلیک گلوله سعی می کنیم تا عامل مزاحم را از میان برداریم. ما به تجربه درک میکنیم از طریق نصب پیکره ای انسانی چون مترسک و ایجاد ترس در موجودات مهاجم میتوانیم گیاهان خود را از هجوم و دسترس حفظ کنیم. اگر از منظر اخلاقی به این موضوع نگاه کنیم عمل ما تظاهر و دروغ است. و یا این عمل را با تکیه بر هوش، تعقل خود و بهره جستن از دانش اندک پرندگان و موجودات دیگر انجام دهیم، اما همانطور که پیشتر گفتیم سیاست های رفتاری ما بسته به منافع ما مرزهای اخلاق را نیز جابجا می کند، که در این موارد نیز موضوع به همین منوال است.

بیایید پیش فرض خود دال بر وجود اراده برای موجوداتی چون گیاه و حیوان را به کل اشتباه بدانیم. اما انسان، جهان و طبیعت را نه تنها با گیاه و حیوان بلکه با انسان های دیگر نیز شریک است و انسان ها نیز منابع و منافع ما را مورد استفاده یا به بیانی مورد هجوم قرار می دهند. و ما نیز رفتاری تقریبا" مشابه با آنچه که با گیاهان و حیوان ها انجام می دهیم با انسان ها انجام می دهیم. با این تفاوت که پیرامون اراده و زبان استدلالگر انسان اجماع و اشتراک نظر کم و بیش گسترده ای وجود دارد.

مفاهیم قدرت - زور

قدرت به بیانی ساده : بهره گیری، هدایت و هماهنگی امکانات، نیروها، استعداد ها، توانایی ها و منابع موجود و همراستا کردن آنها در جهت هدف و مقصودی مورد نظر است. و هنگامی که می گوییم کسی قدرت انجام کاری را دارد منظور آن است که قادر است میان امکانات موجود در راستای رسیدن به هدفی مشخص، هماهنگی های لازم را ایجاد کند.

اما زمانی که قدرت بر اساس اراده غیر آزاد اعمال شود تغییر ماهیت اساسی داده و مفهوم آن به زور تبدیل می شود. اعمال قدرت بر اساس اراده غیر آزاد همواره به صورت مستقیم نیست: مثل باغبانی که با تبر به سراغ درختی می رود. بلکه در پاره ای موارد از طریق محروم کردن نیز نمود میابد.

اگر جبر ریشه در خاک بودن درختان نبود ما نمی توانستیم اینگونه آنها را در اختیار بگیریم. اما انسان به عنوان یک موجود دارای اراده می تواند، این موضوع را تغییر دهد و با کسب آگاهی، خودش را از زیر بار این موقعیت های به اصطلاح بهره بردارانه و برده وار بیرون بکشد.

اراده، اخلاق و سیاست ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند. شوپنهاور معتقد است وقتی ما چیزی را اراده می کنیم می توانیم دلایل اخلاقی داشتن یا فراهم کردن آن را نیز پیدا کنیم. ما چیزی را به آن دلیل که خوب یا ارزشمند یا اخلاقی، مفید یا سودمند است انتخاب نمی کنیم و نمی خواهیم. بلکه چون چیزی را می خواهیم و داشتن آن را اراده میکنیم، در ادامه دلایلی برای توجیه داشتن آن خواهیم یافت. در عین حال همانگونه که میشل فوکو نیز اشاره میکند قدرت، ساختاری شبکه ای و در هم تنیده دارد. و تنها در انحصار یک فرد، یک مجموعه یا نهاد واحد و مشخص نیست. بلکه نظامی به هم پیوسته از عناصر و عوامل مختلف در شکل گیری آن نقش دارند.

برای درک ملموس تر مفاهیم مطرح شده بالا در جوامع انسانی، نگاهی کوتاه می اندازیم به نمایشنامه دشمن مردم اثر هنریک ایبسن نمایشنامه نویس نروژی.

هنریک ایبسن دشمن مردم

شهرکوچکی در جنوب نروژ، با راه اندازی حمام های آب گرم درمانی و جذب مسافران و بیماران بسیار، رونق اقتصادی چشمگیری را برای ساکنانش به ارمغان آورده. دکتر استوکمان ناظر بهداشتی حمام ها که خود ایده راه اندازی آنها را مطرح کرده با انجام آزمایش های دقیق متوجه می شود که آب حمام ها به دلیل نشت پسماند دباغ خانه ها، حاوی باکتریهای سمی خطرناکی است که نه تنها برای آشامیدن بلکه برای شستشو نیز مضر است و سلامت شهروندان و مسافران را به خطر می اندازد. او گزارشی تهیه میکند و از انجمن اداره حمام ها می خواهد که حمام ها تعطیل شوند و برای رفع این ایراد، میبایست که تمام لوله کشی های شهر دوباره اصلاح و در ارتفاعی متفاوت کارگزاری شوند. مساله ای که او قبل از راه اندازی حمام ها نیز مطرح کرده بود.

اما شهردار که برادر دکتر نیز هست می گوید: هزینه بسیار بالا و زمان طولانی اصلاح سیستم فاضلاب و لوله کشی آب، اجرای این طرح را غیر ممکن میکند. او می گوید در سال های اخیر حمام ها به شاهرگ حیاتی و قلب تپنده جامعه بدل شده اند، و در مدت زمان تعطیلی حمام ها، شهرهای مجاور که رقیب تجاری آنها در این زمینه به شمار می آیند بازار را از آنها گرفته و تمام سرمایه گذاری های گذشته با شکست ،و اقتصاد شهر با رکود و فروپاشی مواجه خواهد شد. او همچنین معتقد است گزارش دکتر نتوانسته او و انجمن مدیریت حمام ها را متقاعد کند و از نظر آنها این مساله چندان خطرناک نیست. شهردار، دکتر را متهم به بزرگنمایی در این زمینه می کند و  از او می خواهد که چون اسرار دولتی و محرمانه را فاش کرده، تکذیبیه ای برای خواباندن شایعات به راه انداخته بنویسد و طی بیانیه ای اعلام کند که شرایط به بدی آنچه در گزارش ذکر شده نیست و اینکه، انجمن حمام ها کفایت لازم را برای اداره حمام ها داشته و با بررسی دقیق نواقص، در آینده برای رفع آنها اقدام خواهد کرد. شهردار همچنین به دکتر استوکمان می گوید او به عنوان یک کارمند حق تصمیم گیری برای انجمن را ندارد و در صورت عدم همکاری و ممانعت در عملکرد حمام ها از سمت ناظر بهداشتی عزل خواهد شد.

            دکتر استوکمان علی رغم تهدیدهای شهردار، تصمیم می گیرد مقاله اش را در روزنامه محلی چاپ کند و موضوع را به اطلاع تمام مردم شهر برساند. مسئولین روزنامه نیز که گزارش را به عنوان اعلان جنگ لیبرال ها علیه بوروکرات ها می بینند از نشر گزارش استقبال می کنند.

شهردار به ملاقات سردبیر روزنامه می رود. و می گوید که قرار است مالیات شهرداری را افزایش داده و تامین مخارج و هزینه بالای بازسازی لوله کشی شهر را از خود مردم دریافت کند، نه از مالکین حمام ها.

مسئولین روزنامه و چاپخانه که پیشتر از دکتر حمایت کرده بودند، وقتی خطر از دست رفتن مشترکین و ضرر مالی خود را می بینند، چاپ گزارش دکتر را متوقف کرده و به جای آن بیانیه شهردار را که در آن خسارات و ضررهای ناشی از بازسازی حمام ها برای مردم و کسبه بر شمرده شده است چاپ میکنند.

چون مسئولین شهر راضی نمیشوند تالاری در اختیار دکتر استوکمان قرار دهند، او در خانه یکی از دوستانش یک سخنرانی عمومی ترتیب میدهد تا خود شخصا" حقایق را به اطلاع مردم برساند. جمعیت زیادی گرد هم می آیند. دکتر پا را از موضوع حمام ها فراتر می گذارد و سخنرانی پر شوری در اعتراض به بی کفایتی مدیران حمام، شهردار، مسئولان روزنامه و اکثریت قاطع مردم جامعه، که اغلب نا آگاه هستند و بر اساس منافع و در جهت خواست خود، شرایط و واقعیت را وارونه جلوه می دهند ایراد می کند. دکتر میگوید شهری که با دروغ و ریا زندگی می کند همان بهتر که نابود شود. حضار، گفته های دکتر را توهین بزرگی به خود و مردم تلقی کرده و به او لقب «دشمن مردم» را می دهند.

مردم با سنگ شیشه های خانه دکتر را میشکنند، صاحبخانه علی رغم میلش حکم تخلیه خانه را به دکتر میدهد، حکم اخراج دکتر صادر می شود، و دیگر حق طبابت در شهر را ندارد. پترا دختر دکتر نیز که معلم مدرسه است از مدرسه اخراج می شود.دکتر می خواهد به همراه خانواده با کشتی شهر را ترک کند، اما ناخدا هورستر، دوست دکتر نیز اخراج می شود.

مورتن کیل، پدر زن دکتر در اقدامی غیر منتظره با پول میراثی که قرار بوده به کاترین همسر دکتر و فرزندانش بدهد، سهام بسیاری از حمام ها را می خرد و از دکتر می خواهد که بماند و به جای رفتن برای حل مشکل حمام ها راه حلی منطقی پیدا کند. خرید سهام ها علاوه بر اینکه شرایط مالی خوبی برای دکتر به ارمغان آورده در عین حال بد نامی دیگری برایش در شهر به راه انداخته که از ابتدا بخاطر پول این موضوع را پیش کشیده است. اما دکتر تصمیم به ماندن می گیرد تا قلم به دست بگیرد و از این به بعد با قلم تیزش با آنها حرف بزند.

***

در جهان نمایشنامه ایبسن، آنجا که استعداد ها، امکانات و منابع موجود در شهر: چون ایده پردازی دکتر استوکمان روی منابع چشمه های آب گرم، همکاری نیروی کار مردم، تبلیغ روزنامه ها برای جذب مسافر، تلاش هتل دارها برای اسکان مسافران، و برنامه ریزی مدیران شهر صورت می پذیرد، نظامی به هم تنیده از عوامل متعدد در راستای رونق اقتصادی مطرح است و ما با مفهوم قدرت مواجه هستیم. اما آنجا که سیاست های رفتاری مدیران حمام ها با ممانعت از آگاهی شهروندان از واقعیت موجود یعنی جدی بودن مشکل آلوده بودن آبها، و اولویت دادن مقاصد اقتصادی به سلامت افراد در جهت مقاصد اقتصادی مورد نظرشان پیش می رود، حتی اگر در این مسیر سود اقتصادی نصیب مردم شود، قدرت ماهیت خود را از دست می دهد و مرحله ای تازه به نام زور آغاز می شود.

جبر زمانی مطرح است که برای فرد امکان دیگری موجود نباشد. حتی برای فردی که مجبور می شود در برابر اعمال زور تغییرعقیده دهد موضوع به هیچ وجه جبر نیست. چون او انتخاب میکند. چیزی شبیه به وضعیت دکتر استوکمان در نمایشنامه ایبسن، هنگامی که انجمن شهر در صدد آن بر می آید تا با تحمیل شرایط سخت به او و خانواده اش، او را مجبور به تغییر موضع، همکاری، یا تکذیب نظراتش کند.

اما مساله برای ما همیشه شبیه او نیست. چرا که افراد در شرایطی قرار می گیرند که انتخابشان آنها را با مسأله مرگ و زندگی مواجه خواهد ساخت. و به خاطر اراده، خواست و کشش قوی زندگی در افراد انسانی، این شرایط برای آنها به عنوان یک جبر درک و فهمیده می شود. بطوریکه چاره ای جز تغییر عقیده و موضع خویش ندارند. گالیله و تکذیب نظراتش، نمونه ای آشنا برای شرایط اینچنین است. هر چند تلخ، دردناک، غیر اخلاقی و غیر انسانی اما باید گفت که مرگ نیز یک امکان است، و فرد گرفتار در این موقعیت دشوار دارای قدرت اراده و حق انتخاب.

قدرت، جبر، زور، خواست، اراده و سیاست های رفتاری به اصطلاح اخلاقی و یا غیر اخلاقی ما، در همزیستی تنگاتنگی به بقای خود ادامه می دهند و مرز باریک میان آنها در کنش ها و عملکرد ما مرتبا" در حال نوسان و جابجایی است و اغلب خوانش افراد از شرایط و ارزش گذاری های آنها در معنی یافتن این مفاهیم دخیل هستند. چه بسا کسی جبر یا زور را مفید و سودمند بداند و سختی های متحمل شده از آن را باعث تلاش بیشتر، حرکت رو به جلو و پیشرفت بداند. اما حتی هنگامی که ما به زور علی رغم میل کسی جانش را از مرگ نجات می دهیم، عملی که انجام داده ایم مبتنی بر اراده آزاده نیست. بلکه ما با کمک و استمداد به زور، فرد را از مرگ باز داشته ایم. هر چند که این امر مطلوب و رضایتبخش باشد و تحسین افراد بیشماری را برانگیزد.
نویسنده:
نظرات بینندگان
نام:
ایمیل:
* نظر: