پذیرش آگهی و تبادل خدمات با کانال های و سایت های دیگر 09191910422      پایگاه خبری گیتی آنلاین نمایندگی استانی می‌پذیرد  09191910422       پایگاه خبری گیتی آنلاین خبرنگار می‌پذیرد  09191910422       
کد خبر: ۳۷۲۲۳
تاریخ انتشار: ۰۹ آذر ۱۳۹۹ - ۱۰:۳۴
حمداله عمادی حیدری دانشجوی ارشد ارتباطات علامه
روزنامه نگاری تحقیقی گرچه امروزه بیشتر برای افشای فساد جریان ها، افراد و گروه های سیاسی به طور خاص کاربرد یافته است اما می تواند با تمرکز بر اصلاح روندها و سیستم های اشتباه در مقام یک مصلح اجتماعی ظهور کند و مانع از تحقق فساد شود یا حداقل فساد را در گستره زمانی و مکانی محدودتری محصور کند.
به عنوان خبرنگار یک رسانه دولتی و مدیر مسئول یک رسانه بخش خصوصی که چندبار هم به دادسرای رسانه و در مواردی هم دادستانی احضار شدم، بیشتر از همه فساد سیتماتیک را برای کشور خطرناک دیدم تا فسادهای فردی و حتی گروهی و جریانی اما متاسفانه این نوع از فساد به خاطر پنهان بودن و شاید به خاطر اینکه شاکی خصوصی ندارد همواره مورد کم توجهی اصحاب رسانه و حتی روزنامه نگاران تحقیقی قرار گرفته است.
هرچند در فرایند فساد، نقش عاملیت انسان ها را نباید فراموش کرد و باید بدانیم که تک تک افراد انسانی درباره آنچه انجام می دهند مسئول هستند اما می توان ادعا کرد که روندها یا سیستم های فسادزا بیش از افراد فاسد خطرناک هستند. 
 
الف- ضرورت ها

روندهای فسادزا گسترده و طولانی مدت هستند
قدر مسلم آن است که اولویت با مبارزه با روندها و سیستم‌های فسازداست زیرا آنها آدم‌های سالم را هم مجبور به انجام کارهای اشتباه می‌کنند و تأثیراتشان ملی و گاهی حتی منطقه‌ای و جهانی است و اصلاحشان هم به نظر من اگر اراده وجود داشته باشد، راحت تر از اصلاح افراد یا گروه‌های اجتماعی است.
تاثیرات اجتماعی فسادهای سیستماتیک گاهی برای سال ها و دهه ها و حتی گاهی سده های متمادی ادامه دارد و برخی اوقات نیازمند ایجاد یک انقلاب می شود تا روند اشتباه اصلاح شود زیرا حتی خود جامعه هم به آن روند چنان خو گرفته که همان را تنها راه یا حداقل بهترین راه می داند.

فساد سیستماتیک لزوما حکومتی نیست
در بحث از فساد سیستماتیک، حکومت ها یا دولت ها موضوع مبارزه نیستند زیرا حکومت یا دولت خودش هم قربانی همین روند های فسادزا یا اشتباه است.
به طور مثال، شاهد هستیم که دولت، حکومت و مردم همگی مصرف گرایی را تقبیح می کنند ولی از طرف دیگر هم مردم با چشم و همچشمی و هم دولت و حکومت با انتشار تبلیغات رنگارنگ از تلویزیون و دیگر رسانه ها مصرف گرایی را به شکلی پنهان و حتی گاهی آشکار ترغیب و تشویق می کنند.
روند مدرک گرایی، علاقه به استخدام دولتی، سرمایه گزاری در حوزه های غیرمولد، غرب گرایی یا بنیادگرایی، خودباختگی فرهنگی، قوم گرایی، پارتی بازی، سفته بازی، اعتیاد، طلاق، کودک آزاری، همسرآزاری، کاغذبازی، فرار مالیاتی و بسیاری از فلسفه های غلط اجتماعی یا سبک های زندگی و عادت های اشتباه هر کدام می تواند موضوع روزنامه نگاری تحقیقی باشد به شرطی که باور کنیم این عادت ها یا فلسفه های اشتباه برخواسته از حکومت یا دولت یا افراد و جریان های سیاسی-اجتماعی نیستند بلکه همه این عناصر فوق الذکر خود قربانی هستند. 

مبارزه با فساد سیستماتیک راحت تر است
راه روزنامه نگار تحقیقی برای مبارزه با روندهای اشتباه و فسادهای سیستماتیک راحت تر از مبارزه با افراد یا جریان های فاسد است زیرا وقتی با فرد یا جریان فاسدی مبارزه می کنیم در واقع وارد یک دعوا شده ایم و باید منتظر پرداخت هزینه های گزافی برای ورود به این دعوا باشیم که رفتن به دادگاه، زندان یا حتی تنبیهات بالاتر از جمله آنهاست.
در مواردی، وقتی که ما با فساد فردی یا جریانی مبارزه می کنیم حتی تشویق هم می شویم اما ناگهان وقتی پرونده فسادی که ما افشا کرده ایم بسته می شود و افراد به ظاهر فاسد دستگیر و مجازات می شوند تازه متوجه می شویم که واقعا خود این افراد هم مقصر اصلی نبوده اند و قربانی افراد فاسد دیگری یا روندهای فاسدی و حتی گاهی هم قربانی تهمت های ما و دیگران شده اند.
بنابراین مبارزه با روندهای فسادزا یا فساد سیستماتیک آسانتر است زیرا خداوند و تمام جریان هستی با ما همراه خواهند شد و حتی گاهی وقت ها می توانیم افراد یا جریان های فاسد را هم با آگاهی بخشی به آنها با خود همراه کنیم و در نتیجه یک مبارزه اجتماعی و حتی سیاسی جدی را با فساد آغاز کنیم و اصلاح گر اجتماعی باشیم.

فساد سیستماتیک فرهنگی است یا اقتصادی یا سیاسی؟
معمولا وقتی صحبت از فساد می شود همه یاد اختلاس و دزدی اقتصادی و رشوه می افتند اما واقعا فساد فقط به اقتصاد مربوط نمی شود و گاهی فساد فرهنگی یا اجتماعی یا سیاسی است و گاهی وقت ها همان فساد پنهان فرهنگی که نادیده گرفته می شود بیشتر از یک اختلاس 23 هزار میلیاردی به کشور صدمه می زند.
مثلا شما فرض کنید فرهنگ کار در ایران اصلاح شود و واقعا افراد در عوض کار و تخصصشان بتوانند مزد بگیرند نه به خاطر داشتن پارتی یا مدرک تحصیلی یا جایگاه شغلی و دیگر موارد. آیا در صورت اصلاح این موضوع تولید ناخالص کشور بهبود نخواهد یافت؟ عدالت بیشتر نخواهد شد؟ رضایت عمومی افزایش نخواهد یافت؟ شما اگر تصور کنید که فقط به خاطر ناسالم بودن روابط کار در ایران و نادرست بودن نگاه به کار در کشور چقدر آسیب به ما وارد شده است، به این ارزیابی خواهید رسید که ضربه آن به کشور بسیار بیشتر از فساد 23 هزار میلیاردی و امثال آن بوده است.

اصلاح زیربنا مهم تر از روبناست
کار روزنامه نگاری تحقیقی در حوزه مبارزه با فساد سیستماتیک کاری پیامبرگونه است و همانطور که پیامبران دنبال اصلاح زیربناهای فاسد یا روندهای اشتباه بودند، روزنامه نگاری تحقیقی هم دنبال اصلاح زیرساخت ها، عادت ها و حتی پندارهای اشتباه اجتماعی است.
برعکس مارکس که زیربنا را اقتصاد معرفی کرده بود، اینجا فرهنگ زیربناست و روزنامه نگار تحقیقی بیشتر نگاهی فرهنگی و انسانی به موضوع دارد و دنبال اصلاح درونیات افراد و اجتماعات است تا آنها میل به اشتباه و فساد نداشته باشند تا اینکه بخواهد بعد از آنکه فساد اتفاق افتاد در کنار پلیس و قاضی یا پیش از آنها از فاسدان مچ گیری کند یا حتی با آنها مچ اندازی کند.

روزنامه نگار تحقیقی؛ قاضی یا پلیس نیست
در حوزه اجتماعی، روزنامه نگار تحقیقی مثل پلیس یا دادستان دنبال دستگیری باندهای مواد مخدر نیست بلکه دنبال یافتن علت های اجتماعی روی آوردن به قاچاق مواد مخدر یا حتی مصرف مواد است.
روزنامه نگار تحقیقی پلیس یا قاضی نیست که دنبال یافتن مراکز فروش مدرک تحصیلی جعلی باشد بلکه این موضوع را ریشه یابی می کند که چرا جامعه دنبال مدرک است؟
در حوزه اجتماعی، روزنامه نگار تحقیقی پلیس یا قاضی نیست که حکم طلاق یا اجرای مهریه صادر کند بلکه علت های افزایش طلاق یا خشونت در خانواده را بررسی و سعی می کند روشنگری و مصلح اجتماعی باشد.

ب- بایدها و نبایدها

قانون خط قرمز است
برخلاف آنچه تصور می شود، روزنامه نگاری تحقیقی دنبال ایجاد هرج و مرج و آنارشیم در جامعه نیست و بیش از دیگران به قانون پایبند است.
قانون حافظ قوام و دوام یک نظام است بنابراین روزنامه نگاری تحقیقی بیش از آنکه دنبال اصلاح یا احیانا تغییر قوانین باشد دنبال یافتن دلایل اجرا نشدن یا بد اجرا شدن قوانین است.
البته تبصره های متعدد روی قوانین و در عین حال پایبند نبودن خود قانون گذاران و مجریان قوانین به قانون به ویژه قانون اساسی کشور خود موضوعی است که باید توسط روزنامه نگاری تحقیقی مورد کنکاش قرار گیرد.

روزنامه نگاری تحقیقی با رویکرد هنجاری
روزنامه نگاری تحقیقی رویکردی هنجاری به مسائل دارد و الگوهای درست و بهینه در جوامع مختلف را بررسی و بهترین الگوها را برای اصلاح امور به جامعه خود معرفی می کند.
روزنامه نگاری تحقیقی حتی ممکن است برای بومی کردن یک تجربه خوب مدیریتی دست به ترجمه بزند و الگوهای موفق کشورهای دیگر را در چارچوب فرهنگ بومی بازسازی و ترجمه کند.
وقتی صحبت از اصلاح روندهای اشتباه یا فاسد می کنیم فقط منظور وجود تخلف نیست بلکه حتی وقتی فعالیت های یک سیستم کند هستند و کارآمدی لازم را ندارند هم ما با نوعی فساد روبه رو هستیم.
روزنامه نگاری تحقیقی در جستجوی بهترین شیوه های اداره کشور یا حل مسائل است و تلاش می کند تا با روش های ایجابی، زمینه های جایگزینی سیستم های بهینه به جای سیستم های کهنه را در کشور فراهم کند. 
به طور مثال ما الان در آستانه انتخابات ریاست جمهوری 1400 هستیم و روزنامه نگاری تحقیقی می تواند درباره شیوه های برگزاری انتخابات در کشورهای دیگر در دوران کرونا الگوهای موفقی را ارائه کند و مانع شکل گیری الگوهای ناموفق در کشور در این زمینه شود.

قبح شکنی پاشنه آشیل روزنامه نگاری تحقیقی
همه ما این جمله کلیشه ای را شنیده ایم که وقتی به افراد خطایشان را متذکر می شویم، آنها می گویند «جلوی دزدهای 23 هزار میلیارد را بگیرید».
این موضوع نشان می دهد که وقتی رسانه ها دائما به جامعه سیگنال می دهند که همه فاسد هستند خودبه خود زشتی فساد از بین می رود و حتی گاهی مسابقه فساد ایجاد می شود و گاهی از فرد فاسد با عنوان «آدم زرنگ» یاد می شود و بار ارزشی مثبت پیدا می کند.
افشای فسادهایی که اثبات نشده یا در مرحله تحقیقات قرار دارد و حتی بازی سیاسی و جناحی با مساله فساد متاسفانه امروزه باعث شده که قبح فساد در کشور بشکند و بسیاری از منکرات معروف تلقی شوند یا بسیاری از امور معروف در جامعه منکر معرفی شوند.

اقدامات فرایندمحور به جای رویداد محور
روزنامه نگاری تحقیقی در مقام مصلح اجتماعی یک افشاگری‌ لحظه ای نیست بلکه یک کار طولانی‌مدت علمی، کارشناسی و تخصصی در موضوع مورد تحقیق است. روزنامه‌نگاری تحقیقی دنبال این است که ایراد سیستم را پیدا و راه درست را با حسن نیت به جامعه و حکومت معرفی کند.

اقدامات روزنامه نگاری تحقیقی پیشگیرانه است
یک روزنامه نگار مصلح مثل قاضی یا پلیس بعد از ارتکاب جرم در صحنه ظاهر نمی شود بلکه دنبال از بین بردن زمینه های فساد در جامعه است.
روزنامه نگار تحقیقی به بافت و زمینه های ارتکاب جرم توجه دارد و شخص مجرم خیلی کمتر موضوع کار وی است.

خوش بینی پیش شرط موفقیت روزنامه نگار تحقیقی
روزنامه نگار تحقیقی برعکس کارآگاهان به افراد مظنون نیست بلکه دنبال تبرئه آنهاست و هر چقدر بتواند بار گناهان آنها را کم و اشتباهات آنها را به گردن سیستم ها بیاندازد موفق تر است.
حتی اگر فرض ژنتیکی بودن مجرمیت را هم که فرض محال است بپذیریم و بگوییم که برخی افراد ذاتا مجرم و خرابکار هستند بازهم باید سیستم ها را مقصر فرض کنیم و این موضوع را مطرح کنیم که خلا سیستم در کجا بوده که زمینه سواستفاده فرد مجرم را فراهم کرده است.
اگر آب باران سقف خانه کسی را خراب نباید باران را مقصر دانست بلکه ایزوگام یا عایق استفاده شده ایراد دارد و باید اصلاح شود. بنابراین سیستم ها باید چنان عایق غیرقابل نفوذی از شفافیت را دارا باشند که اساسا فرد مجرم هم توان انجام جرم را نداشته باشد و در حقیقت توفیق اجباری آلوده نشدن به اشتباه را شامل حال مجرمان بالفطره کند.

تعامل مثبت با سیستم های موجود یک اصل است
 تعامل مثبت با سیستمهای موجود یک اصل است و روزنامه نگار تحقیقی در کنار تلاش برای بهبود عملکرد سیستم و اصلاح وضع موجود، امنیت سیستم فعلی را حفظ و تضمین می کند.
باید به عنوان روزنامه نگار همواره این ملاحظه را در نظر بگیریم که همین سیستم معیوب فعلی در حال ارائه خدمت به مردم است و از بین رفتن آن خسارت های زیادی به مردم و کشور خواهد زد بنابراین هدف روزنامه نگاری تحقیق در نهایت بهبود سیستم های موجود و حذف سیستم های غلط در یک بازه زمانی طولانی مدت و با در نظر گرفتن بافت فرهنگی، سیاسی و اجتماعی موجود است.

ج- سوژه هایی برای پیگیری

شفافیت، گام نخست اصلاح اقتصاد
روزنامه گار تحقیقی قاضی یا پلیس نیست که حکم دهد که فلان مدیر بازار بورس عامل اخلال در بورس بوده است و باید فلان مدت زندان برود بلکه دنبال ایجاد شفافیت در بازار سرمایه است تا سرمایه گزاران خرد بدانند تراز مالی سالانه هر شرکت و وضعیت آن چگونه است و بر اساس هیجان بازار و تبلیغات سفته بازان اقدام به سرمایه گزاری نکنند. 
مثلا در حوزه بانکی، روزنامه نگار تحقیقی دنبال جلب خاوری ها نیست بلکه این موضوع را بررسی می کند که آیا بانک ها وظیفه قانونی خود یعنی بانکداری را انجام می دهند یا خود به شکل سیستماتیک به بنگاه داری روی آورده اند و به جای تخصیص سرمایه ها به حوزه تولید و اشتغال آنرا صرف خرید شعب بیشتر و افزایش املاک و مستغلات و حتی گاهی سکه و طلا کرده اند.
روزنامه نگار تحقیقی در مقام مصلح اجتماعی پلیس یا قاضی نیست که حکم جلب مدیران شرکت هایی را صادر کند که ارز چهار هزار و دویست تومانی گرفتند و کالای اساسی وارد کشور نکردند بلکه دنبال یافتن روندهای فسازدایی است که بر اساس آن به کارتن خواب ها با هدایت شبکه های فساد کارت بازرگانی می دهد و آنها را به عنوان هیات مدیره شرکت ها معرفی می کند.
 
اصلاحات سیاسی در سایه تقویت مشارکت مردمی
در حوزه سیاسی، روزنامه نگار تحقیقی در مقام مصلح اجتماعی دنبال سوگیری حزبی نیست که فساد اخلاقی یا مالی اعضای حزب مخالف را افشا کند بلکه نظام حزبی را در کشور تشویق می کند تا فراد شایسته تر در چارچوب احزاب شناسنامه دار رشد کنند و در فرایندی دموکراتیک توسط مردم برای عهده دار شدن جایگاه های سیاسی انتخاب شوند.
در صورت تقویت احزاب، دولتمردان یا نمایندگان مجلس و مدیران دستگاه های مختلف کشور عملکرد و کارنامه شان مقابل دیدگان ناظر مردم خواهد بود و مجبور به حرکت شفاف و حرکت در چارچوب منافع ملی و اقتضائات کشور خواهند بود و کرسی ریاست و صدارت را وسیله تجارت و سوداگری نخواهند کرد.
تقویت حوزه عمومی به معنای برداشتن موانع زمینه های مشارکت مردم در حکومت و دولت یکی از بزرگترین خدماتی است که روزنامه نگاری تحقیقی می تواند به کشور انجام دهد. 

اصلاح نظام اداری کشور با تحقق دولت الکترونیک
روزنامه نگار تحقیقی در مقام مصلح اجتماعی فقط به دنبال افشای فساد فلان کارمند یا مدیر اداره نیست بلکه به دنبال شناسایی موانع ایجاد دولت الکترونیک و تجارت الکترونیک است زیرا در این بستر امکان تخلف به صفر نزدیک می شود و یافتن ردپای متخفان بسیار ساده تر از سیستم های مکانیزه و دستی است.
در نظام اداری الکترونیک، ارتباط ارباب رجوع با نیروی انسانی کمتر می شود و در نتیجه ارباب رجوع برای دریافت خدمات مجبور به پرداخت رشوه به کارمند و مدیر اداره نیست.
حق مردم برای دسترسی عمومی به اطلاعات از مواردی است که موانع تحقق آن باید توسط روزنامه نگاری تحقیقی بررسی شود زیرا در صورت تحقق این موضوع، بساط بسیاری از فسادها از کشور جمع خواهد شد. 

«پایگاه خبری گیتی‌آنلاین درباره صحت یا رد ادعاها قضاوتی ندارد و مسئولیتی نمی‌پذیرد»
نویسنده:
نظرات بینندگان
نام:
ایمیل:
* نظر: